Prana là gì? Khí lực trong yoga và các kỹ thuật thở pranayama

Prana là thuật ngữ Sanskrit chỉ khí lực — năng lượng sống vận hành trong cơ thể. Trong yoga, prana được xem là thứ nằm phía sau mọi hoạt động của thân và tâm, và hơi thở là phương tiện trực tiếp nhất để tác động lên nó. Từ prana ghép từ tiền tố pra- (đi ra, tiến tới) và gốc an (thở, sống).

Đây là lý do các bài tập thở trong yoga được gọi là pranayama — ghép của prana và ayama (kéo dài, mở rộng), tức là kỹ thuật điều khí thông qua hơi thở.

Prana và hơi thở không phải là một

Đây là chỗ dễ nhầm nhất. Hơi thở là biểu hiện dễ quan sát nhất của prana, nhưng theo cách mô tả của truyền thống thì prana không chỉ nằm ở hô hấp — nó liên quan tới toàn bộ hoạt động sống, bao gồm tiêu hoá, tuần hoàn và cả hoạt động của tâm trí.

Điều đó gắn với một quan sát thực hành: trạng thái tâm lý và nhịp thở thay đổi cùng nhau. Khi lo lắng, hơi thở ngắn và nhanh; khi tập trung hoặc yên tĩnh, hơi thở dài và chậm. Truyền thống yoga sử dụng quan hệ hai chiều này theo hướng ngược lại — chủ động điều chỉnh hơi thở để tác động lên trạng thái tâm.

Nadi — các kênh dẫn

Trong hệ thống mô tả của yoga, prana lưu chuyển qua các kênh gọi là nadi. Ba kênh được nhắc tới nhiều nhất là Ida, Pingala và Sushumna. Ida và Pingala được mô tả tương ứng với luồng khí đi qua lỗ mũi trái và phải.

Cần nói rõ: đây là mô hình mô tả của truyền thống yoga, dùng để tổ chức và giảng dạy thực hành, không phải cấu trúc giải phẫu được y học hiện đại mô tả. Bài viết này trình bày mô hình đó như nó được dạy, không đưa ra khẳng định y khoa nào.

Sự phân biệt trái–phải này là cơ sở của kỹ thuật thở luân phiên hai lỗ mũi được mô tả bên dưới.

Prana trong năm điểm của yoga

Thở đúng cách là điểm thứ hai trong năm điểm của Sivananda Yoga. Trong một lớp học, phần pranayama nằm ở tư thế ngồi và diễn ra trước phần tập tư thế, chứ không phải sau.

Thứ tự này là cố định trong cấu trúc lớp: thư giãn đầu buổi, rồi pranayama, rồi Chào Mặt Trời, nâng chân, 12 tư thế cơ bản, và thư giãn cuối buổi. Chi tiết ở bài Sivananda Yoga là gì.

Hai kỹ thuật pranayama dạy cho người mới

Trong hệ thống Sivananda, người mới học hai kỹ thuật. Cả hai đều thực hiện ở tư thế ngồi, trước phần tập tư thế.

Kapalabhati

Một chuỗi các nhịp thở ra ngắn và chủ động, tạo bằng cách co cơ bụng, còn hơi hít vào để diễn ra thụ động khi bụng thả lỏng. Điểm cốt lõi: thở ra là pha chủ động, hít vào thì không gắng sức. Bài tập được chia thành từng vòng, có nghỉ giữa các vòng.

Anuloma Viloma

Thở luân phiên hai lỗ mũi. Hơi được hít vào qua một bên mũi, giữ lại, rồi thở ra qua bên còn lại; sau đó lặp lại bắt đầu từ bên ngược lại — trọn một chu trình như vậy là một vòng. Kỹ thuật được dạy kèm một tỉ lệ nhất định giữa hít vào, giữ hơi và thở ra, và số vòng được tăng dần theo thời gian.

Prana và thức ăn, giấc ngủ

Truyền thống không giới hạn prana trong phạm vi hơi thở. Chế độ ăn — điểm thứ tư trong năm điểm — được phân loại theo tác động được mô tả lên thân và tâm, với nhóm sattvic gồm rau củ quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và hạt.

Thư giãn cũng được xếp vào cùng khung này: Savasana là một kỹ thuật riêng biệt, có mặt cả xen giữa các tư thế lẫn ở cuối buổi tập dưới dạng thư giãn sâu có hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Prana có phải là "khí" trong y học cổ truyền không?

Hai khái niệm xuất phát từ hai hệ thống khác nhau và không nên đánh đồng. Prana thuộc hệ thống mô tả của yoga và Ayurveda ở Ấn Độ. Điểm chung là cả hai đều mô tả một dạng năng lượng sống lưu chuyển trong cơ thể, nhưng cách phân loại và kỹ thuật tác động thì khác nhau.

Người mới nên tập pranayama bao lâu?

Trong lớp, phần pranayama chiếm một khoảng ngắn ở đầu buổi. Số vòng được tăng dần theo thời gian dưới hướng dẫn của giáo viên, thay vì đặt sẵn một mục tiêu về thời lượng.

Có cần tập tư thế trước khi tập thở không?

Trong cấu trúc lớp Sivananda, thứ tự ngược lại: pranayama được tập trước phần tư thế.

Tập thở ở nhà được không?

Cả hai kỹ thuật đều được dạy trong lớp trước, vì nhịp đếm và cách thực hiện cần được chỉnh trực tiếp. Các lưu ý ở phần trên áp dụng cho cả khi tập ở nhà.

Đọc thêm: Sivananda Yoga là gì · Hướng dẫn yoga cho người mới bắt đầu · Năm điểm của Yoga · Khoá tu Yoga